Het Virtual Museum of Contemporary African Art opende op 14 december 2001 met het Virtuele Project Bad for your Health/Wrong Colour van Mustafa Maluka. Wij vroegen prof. Mieke Bal om een reactie, die in de volgende rondleiding langs het Project is uitgemond. De illustraties hieronder geven de besproken werken weer in niet-interactieve vorm. Voor een rechtstreekse link naar het eigenlijke werk, klik hier.

- afbeelding -

Wie is die knappe kerel, die daar zo serieus geportretteerd naar je staat te kijken tegen de achtergrond van een gebroken Britse vlag, als een aura alle kanten op vliedend? Het portret staat, in de westerse kunstgeschiedenis, voor het individu. Het is het genre van het individualisme. Het staat ook voor succes, want alleen wie succes heeft kan zijn portret laten schilderen. Alleen hij is de tijd en energie van de kunstenaar waard.

Maar dit gezicht is niet individueel markant. Het zou met de computer gegenereerd kunnen zijn uit de wereldwijde pool van genetisch materiaal. Hij zou Latino kunnen zijn, een Aziatische Brit, Afrikaans. Hij zou ook uit die kleinschaliger, maar even wereldwijde pool kunnen komen van de townships van Kaapstad. In de zin waarin hij on-individueel is, staat deze man ook voor de utopische wereld waarin "ras" geen rol meer speelt.

Waarom dan toch een portret schilderen? Waarom, trouwens, zou je überhaupt schilderen? Wat is de zin van schilderkunst hier en nu, als plaats voor een computer-animatie binnen een virtueel museum: is dit een daad van perverse nostalgie, een heimwee naar een lang-vervlogen tijd? Nee, evident niet. Niet, als die zogenaamd verouderde kunstvorm samengaat met dat verouderde genre dat zo politiek gecompromiteerd is, het portret. Voor deze kunstenaar uit Kaapstad is het de rechtmatige, brutale herbezetting van het gebied van Hoge Kunst, waarvan hij en de zijnen zo langdurig en onrechtmatig waren uitgesloten.

Schilderkunst, de voormalige elite-kunst, gebruikt als herbezetting: het portret als de vereeuwiging van de individuele elite - vorsten, presidenten, zakenlieden - wordt hier gebruikt in een daad van substitutie. Alleman neemt nu de plaats in van die politieke en economische elite. Animatie en presentatie in een virtueel museum is hier een wereldwijde bezetting van Het Museum.

Deze seculiere wereld-heilige is niet alleen het product van kleurvermenging op een betoverd palet. In nog een andere daad van herbezetting heeft Maluka computer-animatie naar binnen gesmokkeld in diens prestigieuze Ander: de statige portretkunst. De ogen van Mister Universe bewegen. Zijn ogen en wenkbrauwen vliegen alle kanten op, de man is paranoïde. De last van zijn modelfunctie is zwaar. Om deze knappe knul op zijn gemak te stellen is méér nodig.

Nou, dat kan. Als je met hem in interactie treedt gaat zijn gezicht vriendelijk staan. Raak zijn mond aan, en hij kust je. Dit is geen vorst maar een echte, gewone man. Het recept is makkelijk en goed te doen. Interactie beloont. Wie kan de verleiding weerstaan, een schilderij aan te raken en zo de verboden handeling te bedrijven, het uiterste taboe van de kunst te schenden: Gij Zult Niet Aanraken? Maluka steekt de draak met de kunstwereld in hetzelfde gebaar waarmee hij de saamhorigheid van individualisme en uitsluiting bespot. Hij vervaagt de notie "ras", en stelt humor, vriendschappelijkheid en bijtende ironie ervoor in de plaats.

- afbeelding -

Ook modernistische abstracte schilderkunst ontloopt zijn parodie en kritiek niet. Een abstract vlak, met een dollarteken onderaan als enig figuratief beeld. Surf over het vlak en allerlei dure merknamen verschijnen, lokken je fantasieën binnen van rijkdom, vrije tijd, snelheid, schoonheid. Alles ligt voor het grijpen, maar alleen, héél even maar. Fantasieën zijn vluchtig.

Je kunt natuurlijk geluk hebben en de loterij winnen. Klik op het dollarteken en ja, onder een regen van applaus dwarrelen dollarbiljetten naar beneden. Uit de hemel, uit vliegtuigen van de Amerikaanse luchtmacht, komen geen pindakaas en jampakketten maar dwarrelende papiertjes naar beneden. Maar, zoals de titel van het werk al zegt...

Is het schilderij al dit geld waard? Misschien is dit wel een andere fantasie van succes. Maar in het oerwoud, wat heb je er daar nou aan? Maar ja, kun je in leven blijven met pindakaas? Vandaag de dag lijkt de schilderkunst Het Leven na te bootsen, net als vroeger. De vrolijke applausjes die met dit universele bedrog samengaan benadrukken de leegte die zo'n pijn doet.

Het schilderij is lollig maar er valt weinig lol te beleven. Geld als het meest waardeloze en niettemin, meest aanbeden goed: in een wereld waarin mensen snakken naar geestelijke voldoening, zozeer dat ze er letterlijk een moord voor begaan, kan dit schilderij met zijn stilte en visuele leegte wanhoop oproepen. En de animatie maakt het alleen nog maar erger. Een paar seconden applaus, nutteloos papier. En dan stilte. De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Wat is het, dat zo totaal werd vernietigd? Door wie of wat?

- afbeelding -

(... zoals slaven op een schip praten over wie de mooiste ketens draagt -).
In de titel van dit schilderij klinkt Talib Kweli's rapnummer door. Een portret van een zakenman, bestaand uit stippen à la Chuck Close, nog meer veralgemeniseerd dan het paranoïde rolmodel van het eerste werk, en net zo versnipperd, in stukken of stippen gescheurd als de rijkdom in het tweede. Modernistische schilderkunst en klassieke portretkunst gaan hand in hand ten onder, overmeesterd door animatie op de maat van rap. Rap, niet als een hedendaagse, vluchtige muzikale mode, maar als een onafgebroken lijn naar de cultuur van de slavernij.

Systematisch tegengesteld aan het tweede werk staat dit werk geen moment stil. Maluka's eigen muziek dreunt het ritme waarop dit gezicht verandert. Af en toe wordt deze zakenman in driedelig pak en stropdas een vrouw, en het verschil valt amper op. Roze pinnen hangen naar beneden van de bovenlijst van het schilderij en dreigen de figuren op te sluiten achter roze tralies. Ze dreigen de uitgestreken gezichten te beschadigen, uitdrukking in die dode smoelen te rammen. Zelfs Succesheren zijn niet veilig.

Het patroon op de achtergrond komt op en zakt weer weg, als goud dat over het schilderijvlak zweeft. Vluchtig goud, vluchtige waarde. Sommige hiphopnummers hebben het over moord en doodslag, of wellicht over wie in de mooiste ketenen gesloten is. Maar de eigenaren van de platenmaatschappijen, de bazen, verdienen rustig door. Hun gezichten blijven onbewogen.

Opscheppen over mooie ketenen, of platgeslagen op vluchtige gouden vlokken. In dit schilderij is ergens de slavernij present gebleven. Intussen blijft de humor bitterzoet, luchtig maar naar. Hij richt zijn pijlen op een onspecifiek slachtoffer. Wereldwijd kapitalisme, witte arrogantie. Wat maakt het uit? En de boys gaan door met rappen, poëzie smedend uit het vuil van de geschiedenis. En de kunstenaar schept verder, materiaal sprokkelend uit de meest prestigieuze, serieuze vormen van de kunstgeschiedenis, en smeedt ze aaneen met de meest populaire muziek. In een stemming van speelse spot die zijn ernstige ondertoon niet krijgt afgeschud. Een soort gemengd huwelijk.

- afbeelding -

Nogmaals: herbezitting. Nogmaals: portretkunst. Deze keer het zelfportret. Zelfportretten van kunstenaars snoeven over het beroep van de afgebeelde persoon: de schilder voor zijn ezel, palet of kwast in de hand. Dit ben ik, rijk en beroemd, de moeite waard eens goed te bekijken. Neem er de tijd voor. Of: niet rijk, maar toch beroemd. Die vlieger gaat in deze serie niet op.

Schilderkunst met haar traagheid, haar tijdsinvestering is verdwenen. Fotografie heeft haar plaats ingenomen. De kunst van het moment, het kiekje. In deze reeks geen animatie. De animatie zit al in de kunstvorm. Een serie zelfportretten die nadrukkelijk zijn straatwaarde in je gezicht smijt. Geen geduldige berekening van afstand en sluitertijd, geen evenwichtige compositie. Mustafa voor een uitstalling van wasmachines. Mustafa tegen de achtergrond van Zuid-Afrikaanse bergen. Mustafa in een sjiek appartement. Mustafa in de metro. Klik, vastgelegd in een vluchtig moment. Mustafa onderweg.

Mustafa tegen de achtergrond van behang. Mustafa tegen de achtergrond van andere kunst. Hij - waar is ie? Hij is hier noch daar, maar overal. Hij plaatst zichzelf op de voorgrond. Heel dicht bij de ruimte van de kijker. Hij heerst over de achtergrond die steeds even mal en zinloos is. Niet Alleman, maar Overal. Hij staat in ruimtes die in het echt of in de verbeelding bestaan, van Eeuwig zingende bossen tot de Nieuwe Wereld, van tweedimensionale achtergrond tot lineair perspectief wijkend in eindeloze diepte.

Waar is hij? Hij dringt naar voren. Hij is het, niet de achtergrond, die van belang is. Hij is de Koning der Plaatsen. Na eeuwenlange onderschikking bezet hij nu al die plaatsen waar uitsluiting en overheersing heersten. Hij neemt terug wat hem rechtens toekomt: de vrijheid om te zijn waar hij wil. Hij is hier, en hij blijft. Vrolijk, treurig, geknipt op willekeurige momenten, maar hij laat zich niet wegdrukken.

Wie is hij? Hij kijkt in de lens. Hij kijkt in je gezicht. Zijn gezicht is in elke foto anders. Zijn kapsel verandert. De toevallige keus van die ochtend bij het opstaan. Zijn kleren veranderen. De kleur van zijn gezicht verandert, naar gelang lichtval en sluitertijd. Huidskleur is als kleren en kapsels. Wat maakt het uit? Alleen als je dat wilt maakt het wat uit. Kies maar.

Maar het moment der waarheid is gekomen: wie is hij? En wie ben jij dan wel? Je muis, je klikken helpen hier niet. De foto's schieten voorbij, net even sneller dan je zou willen. Net als het leven op straat. Als je wilt weten wie hij is, hem wilt leren kennen, zul je een andere manier moeten vinden om hem te stoppen.

- afbeelding -

Deze titel, die Maluka gaf aan een tentoonstelling in 1998, geeft expliciet erkenning aan de afgrijselijke realiteit van verkrachting. Maar hij biedt ook een kuur, een the-rapy. Verkracht de onwetendheid die het zelfbeeld en de eigenwaarde van de jongelui in de townships en elders vernietigt. De metafoor van geweld doet pijn. Ik voel me erdoor aangetast vanwege de seksuele aard van dat geweld. Verkrachting is een eeuwenoude metafoor, een allegorie van mannen die elkaar bevechten: Lucretia.

Mustafa Maluka dwaalt door de wereld, door de kunstwereld, stookt onrust in zelfgenoegzaamheid, berusting, de aanvaarding van het lot. Met kolkende artistieke en politieke energie slaat hij erop los waar hij onwetendheid aantreft. Zijn metafoor is bedreigend. Maar hij biedt tevens een uitweg. Hij gebruikt zijn eigen gezicht om botte rassenstereotypen aan te vallen. Daarom is zijn gezicht in de serie Who Am I? zo brutaal en onesthetisch dicht bij het beeldvlak, dicht bij jouw ruimte.

Maluka vraagt niet beleefd om zijn rechten; hij grijpt ze, neemt ze in beslag. Maar doen we dat niet allemaal? Zijn geweld maakt me daarvan bewust, en daardoor verdwijnt het geweld weer, verandert in de "natuurlijke" aanwezigheid en de therapeutische krachten van de tovernaar-kunstenaar. Geen plaats, geen relatie tussen mensen, geen waarde is heilig voor hem. Dat is zijn therapy. Hij eist op, nee, hij pakt, desnoods met geweld, de kennis, macht en respect waar hij recht op heeft. Tot nu toe is daarvoor het ergste geweld nodig geweest.

Door zijn gebruik van de metafoor van verkrachting is zijn gevecht tegen racisme en economische overheersing als mannelijk geïdentificeerd. Op de een of andere manier maakt het me niet bang. Zijn humor knipoogt: kies jij maar, of je doelwit of maatje wilt zijn. En zijn spel met de global gene pool biedt een therapie voor al die gewelddadige jonge mannen die geen andere taal geleerd hebben. "Ras" bestaat alleen maar als jij dat wilt. Maar dan moet dat ook gelden voor sekse. Stop onwetendheid, stop verkrachting.


--

-		Mustafa Maluka - Bad For Your Health/Wrong Colour
-		Bekijk het Gastenboek